آرک توریسم

گردشگری ، معماری ، مرمت ابنیه ، باستان شناسی

مذهب عیلام

مذهب عیلام

چکیده :

مذهب یکی از مواردی است که همیشه مورد کنجکاوی تمامی افراد قرار می گرفته است. شما تاکنون توجه کرده اید که در قرون گذشته مذهب ساکنین هر منطقه چه بوده است؟ در این مقاله به بررسی خدایان و مذهب عیلامی ها می پردازیم. 

آرک توریسم، شبنم شیخی پور، مهتاب علی بیگی

به اشتراک بگذارید

print
چاپ صفحه
send-to-friend
ارسال به دوست
wish
افزودن به لیست علاقه مندی

امتیاز شما به این مطلب

تعداد امتیازها: 0

مذهب عیلام

 

مذهب عیلام | عیلام | خدایان عیلام | آیین عیلام | تمدن عیلام | مذهب | خدایان گذشته | خدایان قدیم | خدایان گذشته ایران | خدایان قدیم ایران | آ-مال | صیت | نینورتا |

 

مذهب عیلام

بقایای مذهب عیلام در محیطی بود که روز به روز بیشتر زرتشتی می شد و ویرانی عیلام همسایه به دست آشوریان شرایطی را به بار آوردکه در آن زرتشتی گری پیشرفت سریعی میان پارسیان یافت.

متن عیلامی کتیبۀ داریوش در بیستون بی تردید اهورامزدا را خدای ایرانیان توصیف کرده و عیلامیان را به نام بدکردارانی که اهورامزدا را نمی پرستند شماتت می کند.

مذهب بومی عیلامیان در منابع دیگر منعکس نشده و فقط بررسی متون باروری تخت جمشید که در آن از چهار خدای عیلامی و چهار خدای دیگر با منشأ نامعلوم نام برده نشان دهندۀ این است که مذهب عیلام در زمان حکومت داریوش جایز  شمرده می شد.

همینطور که کوروش به مذهب یهودی و بابلی آزادی هایی داده بود.

استروناخ کوروش،کمبوجیه و داریوش را وارث مذهب بین النهرین می داند به علت اینکه آنها به اهمیت میراث عیلامیان واقف بودند.

او در بحث اعمال تدفینی دورۀ هخامنشی می گوید: اکثریت تعداد زیادی از جمعیت فارس عیلامی بودند و بنابراین ممنوع بودن تدفین در آنجا برای تحمیل اعمال زرتشتی منطقی نبود.

عیلامی ها قومی بودند که به خدایان متعدد اعتقاد داشتند و تشکیلات وسیعی متشکل از کاهنان و راهبه ها در جهت اجرای روند امور مذهبی و آشنایی مردم عیلام به مذهبشان وجود داشت که در رأس این تشکیلات مذهبی کاهن بزرگی به نام پاشی شو_رابو به خط اکدی قرار داشت.

کاهنان عادی که زیر نظر کاهن بزرگ در معابد مشغول امور مذهبی بودند شاتن نامیده می شدند. کاهنان بعضی اوقات با لباس رسمی و یا برهنه در ماکت های برنزی مراسم نیایش را به جا می آورند.

 علاوه بر کاهن بزرگ و کاهنان دیگر تعدادی راهبه نیز در تشکیلات مذهبی عیلامیها مشغول خدمت بودند. راهبه ها علاوه بر حفاظت شبانه از معابد عیلامی خود نیز در اجرای مراسم مذهبی مستقیمأ شرکت می کردند. به طوری که آنها نیایشگرانی را که قصد انجام امور مذهبی را داشتند به معبد و به پیش خدایان عیلامی هدایت می کردند. همچنین به دریافت نذورات می پرداختند.

عیلامی ها در بسیاری از کتیبه ها در حال ذبح حیوانات قربانی در مقابل خایان عیلام اند و در بعضی از این مراسم به خواندن سرودهای مذهبی به همراه نواختن موزیک می پرداختند.

در کتیبه ای در جنوب بین النهرین به نام 37 خدای عیلامی اشاره شده است.

مذهب عیلام نکات مشترک و در عین حال ویژگی های کاملأ کتمایز کننده ای با مذهب همسایۀ غربی خود یعنی بین النهرین دارد که این ویژگی ها شامل موارد زیر است:

  • احترام خاص برای نیروهای جهان زیرین
  • سحر و جادو
  • عنصر زن
  • پرستش مار

   

   مذهب عیلام در تمام دوران ها جنبه ای جادویی داشته به طوری که حتی آشوری های خونسرد را نیز تحت تأثیر قرار داده بود. برای بین النهرینی ها عیلام همیشه سرزمین ساحران و شیاطین بوده است.

اولین مدرک مکتوبی که در رابطه با مذهب عیلام در دست است کتیبۀ گلی هیتا پادشاه سلسلۀ اوان است که در حدود 2240_2270 ق.م حکومت می کرده است. این کتیبه از شوش بدست آمده و در آن به تعداد زیادی از خدایان عیلامی اشاره شده است. در این کتیبه از 37 خدا به عنوان گواه پیمان بین هیتا شاه اوان و نارامسین شاه اکد اسم برده شده است که از این زمان تا سقوط امپراتوری عیلام در سال 645 ق.م به دست آشوربانیپال، پرستش می شدند.

عیلامیان در دوره های مختلف خدایان متعددی را مورد پرستش قرار می داده اند و گذشته از خدایان یا الهه هایی که ستایش و پرستش آنها جنبۀ رسمی و ملی داشت، رب النوع هایی هم وجود داشتند که به صورت محلی در نقاط مختلف قلمرو عیلامیان مورد ستایش مردم و حاکمان محلی قرار می گرفتند. علاوه بر این خدایان ملی و محلی، عیلامیان خدایان بیگانه ای را هم که از طریق همسایۀ غربی خود یعنی بین النهرین به اشکال مختلف وارد سرزمینشان می شد، مورد پرستش قرار می دادند.

آثار بسیاری از جمله کتیبه ها، نقوش برجسته، مجسمه ها، اثر مهر، تابلت های گلی و آثار معماری وجود دارد که به شناسایی و بررسی مذهب عیلام کمک می کند.

بررسی آثار مذکور نشان می دهد عیلامی ها قومی بودند که به خدایان متعدد اعتقاد داشتند و تشکیلات وسیعی متشکل از کاهنان و راهبه ها در جهت اجرای روند امور مذهبی و آشنایی مردم عیلام به مذهبشان وجود داشت. در رأس این تشکیلات مذهبی کاهن بزرگی به نام پاشی-رابو قرار داشت. وی کلیۀ امور مذهبی را در سراسر کشور عیلام زیر نظر داشت. کاهنان عادی که زیر نظر کاهن بزرگ در معابد مشغول امور مذهبی بودند شاتن نامیده می شدند. در یک مورد نام کاهن دیگری از دربار هانی حاکم محلی آیاپیر به نام کوترشاتن ذکر شده است. وی در نقش برجستۀ کول فره در مقابل آتشدان و جلوهانی پادشاه آیاپیر مشغول انجام مراسم مذهبی همراه قربانی کردن حیوانات برای خدای عیلام است. کاهنان بعضی اوقات با لباس رسمی و یا به صورت برهنه در ماکت برنزی از دورۀ پادشاهی شیلهاک اینشوشیناک مرام نیایش را به جا می آوردند. در بعضی مواقع نیایشگران عیلامی نیز یا با لباس و یا به صورت برهنه در حال نیایش دیده می شوند. علاوه بر کاهن بزرگ و کاهنان دیگر تعدادی راهبه نیز در تشکیلات مذهبی عیلامی ها مشغول خدمت بودند. بر روی کتیبه ای که در هفت تپه کشف شده و مربوط به پادشاهی تپتی آهار است وی راجع به وظایف راهبه ها چنین می گوید:

"وقتی شب درآید چهار راهبه باید وارد معبد شوند. برای آنکه هیچ چیز گرانبهایی را نکنند لنگهای ایشان باید با تسمه محکم بسته شده باشند. ایشان باید زیر پای لاماسو و کاریباتو دراز بکشند. فرماندار، رئیس پلیس، کاهن اعظم، نگهبانان معبد و کاهن معبد باید درب های معبد را به روی آنها مهر کنند.باید چراغها را روشن کنند و وقتی صبح در می رسد از لاماسو و کاریپاتو درخواست حمایت از شاه بکنند. مهرها را بشکنند و به راه خود بروند"

 

راهبه ها علاوه بر حفاظت شبانه از معابد عیلامی خود نیز در اجرای مراسم مذهبی مستقیمأ شرکت می کردند به طوری که آنها نیایشگرانی را که قصد انجام امور مذهبی را داشتند به معبد و به پیش خدایان عیلامی هدایت می کردند.

علاوه بر این راهبه های عیلامی به دریافت نذورات می پرداختند. در کتیبه ها سخن از دریافت جو و فروش خانه ای به یک تاجر ایلامی است. ما بر روی نقوش برجسته عیلامی که در منطقه آیاپیر هست شاهد صحنه های مختلف مذهبی پادشاه ایلامی و سایر اقشار جامعه عیلامی در هزارۀ اول ق.م هستیم. نکتۀ قابل توجه بر روی این نقش برجسته ها این است که ما در هیچ یک از آن ها شاهد حجاری پیکرۀ خدایان عیلام نیستیم.

در همۀ مراسم مذهبی پادشاهان عیلام و نیز مردم عیلام سعی می کنند به نحوی بندگی خود را به پیشگاه خدایان عیلام ابراز کنند. هرکدام از آنها ابنیه و اشیایی را به خدایان خویش اهدا می کنند. مخصوصأ پادشاهان عیلام در ساختن معابد و زیگوراتها سعی و کوشش زیادی کرده و آنها را به خدایان اهدا نموده اند. علاوه بر آنها عیلامیها حیواناتی را نیز به همراه خود به معابد آورده و عرضه می کنند. این حیوانات قربانی شامل بزکوهی،قوچ و بزغاله است.

یکی از نکات مهمی که در بعضی از مراسم مذهبی مخصوصأ مراسم قربانی کردن حیوانات برای خدایان عیلام دیده می شود. خواندن سرودهای مذهبی به همراه نواختن موزیک است. بر روی نقش برجسته کول فره ما شاهد گروه نوازندگان عیلامی هستیم، سه نفر نوازنده عیلامی با لباس های بلند مشغول نواختن موزیک با ادوات موسیقی خویش اند. این خود نشاندهدۀ این است که عیلامی ها در مراسم مذهبی خود از ادوات موسیقی استفاده کرده اند.

بررسی آثار مذهبی عیلامی ها نشان می دهد که کاهنان عیلامی فقط در بعضی از مراسم حضور پیدا می کردند مثلأ در یک مراسم مذهبی همراه قربانی برای خدایان عیلامی که در حضور هانی حاکم آیاپیر انجام گرفته کاهن عیلامی کوتیرشاتن شرکت می کند. در مراسم نیایشی که باز هم در حضور هانی در اشکفت سلمان اجرا می شود، هیچ کاهنی حضور ندارد فقط در این مراسم  نیایش خانوادۀ هانی شرکت دارند.

در هنگام اجرای  مراسم قربانی فقط مردان اجازه حضور پیدا می کنند. ولی در برپایی نیایش شبیه نیایش اشکفت سلمان علاوه بر مردان، زنان و بچه ها نیز می توانند شرکت کنند. بنا به تصورات مذهبی عیلامی ها خدایان عیلامی به صورت انسان ظاهر می شوند، تاج شاخدار یکی از مهمترین علائم الوهیت خدایان است. برروی مهر اشپوم حاکم دیگر عیلام ، تعدادی از خدایان عیلام در مقابل هم دیده می شوند که مشغول رقص مخصوص مذهبی اند.

قدیمی ترین سند مکتوب در مورد مذهب عیلامی ها از حفریات شوش به دست آمده است که مربوط به پادشاهی هیتا است. در این کتیبه یا لوح گلی هیتا شاه عیلامی به خط میخی اسامی 37  خدای عیلامی را بر روی شش ستون در هر دو طرف ذکر کرده و آنها را شاهد پیمان دوستی خود با پادشاه اکد نارامسیس معرفی می کند.

علاوه بر این از خدایان برای سلامتی خود، خانواده و نیز پیشرفت کارهای کشور یاری می طلبد. آنچه در سند اشاره شده در بالا جلب توجه می کند نام پی نین کیر ( الهۀ مادر) است. وجود نام الهۀ مادر در رأس مجمع خدایان عیلام بیانگر ارزش و اهمیت مادر در جامعه ایلامی در اواخر هزارۀ سوم ق.م است. بعد از وی نام هومبان بزرگترین و مهمترین خدای عیلامی و شوهر الهۀ مادر دیده می شود. بنابراین می توان گفت به تصور عیلامیها خدایان می توانستند با هم ازدواج کنند و از آنها صاحب فرزندی شوند که خود او هم می توانست یکی دیگر از خدایان عیلام شود.

هر چند اطلاعات ما در مورد جشنهای مذهبی عایلامیها بسیار محدود است به نظر می رسد که عیلامی ها جشنهای مذهبی متعددی داشته اند حداقل در بین مدارک باستان شناسی مکشوفه از دو جشن بزرگ مذهبی عیلامی ها سخن گفته شده است. یکی از این جشنها جشن الهۀ نگهبان پایتخت است. در این جشن بزرگ ترین الهۀ عیلام یعنی الهۀ مادر خدایان عیلام مورد تقدس قرار می گرفت. چنین جشنی برای الهۀ کی ری ریشا مادر خدایان منطقۀ سواحل خلیج فارس که بعدأ به شوش مهاجرت می کند نیز برگزار می شد.

در هنگام اجرای مراسم مذهبی حیواناتی از قبیل قوچهای اخته شده قربانی می شدند. حیوانات قربانی قبلأ در باغهای مقدس پرورش می یافتند و هنگام انجام جشنهای مذهبی آنها را شکارچیان شاهی به پایتخت می آوردند تا قربانی کنند.

هرچند ما بر روی آثار عیلامی کمتر به سمبلهای خدایان عیلام برخورد می کنیم. اما مار در فرهنگ عیلام نقش ویژه ای دارد، حتی بعضی اوقات انسانهای اساطیری هم با ترکیبی از انسان و مار ظاهر می شوند.

بعضی از پادشاهان عیلام برای اینکه شدت تقدس خود رابه خدایان عیلام نشان دهند. اسامی خود را از بین اسامی آنها انتخاب می کردند از جمله کوتیک اینشوشیناک، تپتی هوبان اینشوشیناک، اینداتراینشوشیناک و غیره.

در رابطه با نذوراتی که پادساهان عیلام یا مردم به معابد اهدا می کردند. می توان طلا، نقره، باغات، زمین، گندم، اسلحه، زیورآلات، حیوانات، مجسمه ها و بالاتر از همه معابد و زیگوراتها را نام برد.

پادشاهان عیلام برای حفاظت ابنیه و اموال خود از خدایان خویش استمداد می طلبیدند. عیلامیها بر این باور بودند که خدایان آنها قدرت مرموز و فوق طبیعی و اسرارآمیزی به نام کیتین دارند و شاهان عیلام نمایندۀ کیتین هستند. هرکس به آنها بی احترامی کند زندگی خود را از دست خواهد داد.

 

   معرفی برخی از خدایان عیلامی

 

آ.مال ( آمبا )

سومین خدایی که نامش در لوحه گلی مربوط به عقد پیمان اتحاد و دوستی بین هیتا شاه اوان و نارامسین شاه اکد ذکر شده است. این لوحه گلی که از معبد ایشوشیناک در شوش با کاوش های هئیت فرانسوی کشف شده، اکنون در موزه لورپاریس نگهداری می شود و جزو قدیمی ترین اسنادی است که اسم تعدادی از خدایان عیلامی در آن ذکر شده است. آمبا در اصل یک خدای عیلامی نیست بلکه از جمله خدایان اکدی است که در زمان نامعلوم به عیلام نفوذ کرد و مورد پرستش مردم و پادشاه عیلام قرار گرفته است. نام این خدا به غیر از لوحه مذکور در هیچ یک از آثار و مدارک دیگر عیلامی آورده نشده است، به همین جهت به نظر می رسد این خدا که یک خدای بیگانه عیلامی بوده فقط برای مدت محدودی آن هم در هیتا یا سلسلۀ اوان که قدیمی ترین سلسلۀ عیلام است مورد پرستش واقع شده است. 

 

صیت

خدای صیت یا زیت در مجمع خدایان مربوط به دورۀ هیتا در ردیف چهارم قرار دارد و بین خدای آمبا و الهۀ ناهی تی آورده شده است. اطلاعات باقی مانده بر روی آثار و مدارک مکشوفه درباره خدای مذکور منحصر به همین معاهده عیلامی_اکدی است و از انجایی که خدای مذکور جزو خدایان اولیه لوحه مذکور است به همین علت تصور می شود که از جمله خدایان مهم عیلامی بوده است.

 

نینورتا

 

بعد از خدای آ.مال یا آمبا خدای نینورتا دومین خدای غیر عیلامی است که نفوذ مذهب همسایه غربی را در بین مردم عیلام مشخص می سازد. این خدا در اصل یک خدای سومری بابلی است و مرکز تقدیسش در شهر نیپور بوده است. نینورتا به زبان سومری به معنی  خدای زمین  است وی پسر انلیل رب النوع هوا و سرور خدایان و زنش گولا است. وی همچنین خدای باروری گله ها، حاصلخیزی و تکثیر ماهی هاست. تبر با دو سر شیر پشت به هم عنوان سمبل این خدا مشخص گردیده است.

 

ناریدی

اسم این الهه به صورت های ناریده، نارونته، ناروده و ناروندی نیز آمده است. بر طبق مدارک مکشوفه اولین اطلاع در مورد الهۀ مذکور به زمان حکمرانی ایشپوم در شوش باز می گردد. حکمران مذکور بر طبق این مدارک به افتخار پادشاه اکد مجسمه ای از وی در شوش ساخته و آن را به الهۀ نارونته یا الهۀ پیروزی اهدا نموده است. این الهه در بین النهرین به نام آنونی توم معروف است. نارونته، الهۀ پیروزی عیلام است. در مجمع خدایان آشوری وی به هفتمین خواهر خشمگین  و به عبارتی دیگر به خواهر هفتم دیو ابگیشتی معروف است. البته این خدا یا رب النوع در دورۀ بابل قدیم در ایلام به عنوان خدای خوب شناخته می شده است.

هیتا، کوتیک اینشوشیناک و آتاهوشو پادشاهان عیلامی هستند که در آثار به جای گذاشته از الهۀ نارونته سخن گفته و وی را ستایش کرده اند. از دورۀ کوتیک اینشوشیناک دو اثر نفیس کشف شده که چگونگی تقدیس الهۀ نارونته را در بین عیلامی ها نشان می دهد. اثر اول مجسمۀ الهۀ نارونته است که در سال 1904م به وسیلۀ دمرگان  در آکروپل شوش کشف گردید. اثر دوم یک جام نقره ای است که در سال 1966م از داخل یک خمرۀ بزرگ سفالی از دهکده حاجی آباد کشف شد.

 

اینشوشیناک

از آثار فراوانی که تاکنون در رابطه با خدای اینشوشیناک از منطقۀ حکومتی عیلام کشف شده می توان بدین امر پی برد که خدای مذکور محبوب ترین خدای عیلامی ها بوده است. از بدو طلوع قدرت عیلام در جنوب غربی ایران تا سقوط آن در قرن هفتم ق.م اینشوشیناک در مجمع خدایان جای ویژه ای را به خود اختصاص داده است. از خدای مذکور در زبان سومری به نام نین-شوشیناک و در زبان اکدی نین-موش-ارن به معنی خدای شهر شو یا آقای شوش یاد شده است.

اولین بار نام این خدا در لوحه گلی مکشوفه از شوش مربوط به پادشاه هیتا آورده شده است. بعد از هیتا پادشاه دیگر سلسلۀ اوان یعنی پوزاینشیشوناک نام خدای مذکور را در هنگام اهدای کلون دری ذکر می کند که برآن صحنه ای به صورت نقش برجسته حجاری شده است، که در این نقش پادشاه مذکور در حالی که زانو زده کلون درازه ای را از جنس درخت سدر و برنز به خدای خود اینشوشیناک اهدا می کند.

 

به امید روزی که میراث ایران عزیز در مرکز توجه شایسته خود قرار گیرد.
شاد وسربلند، پیروز و پایدار باشید.
تیم گردشگردی و معماری آرک توریسم

شبنم شیخی پور، مهتاب علی بیگی

مطالب بسیار مفید

با صرف مطالعه چند دقیقه ای مطالب بسیار مفید زیر گامی به سوی پیشرفت و افزایش سطح آگاهی خود بردارید . شاید دیگر هیچ وقت این فرصت فراهم نگردد .

نظرات کاربران

مشتاقانه منتظر ارسال نظرات شما همراهان عزیز و گرامی در خصوص مطلب بالا هستیم . با شرکت در این تبادل اطلاعات ، گامی به سوی پیشرفت و افزایش سطح علمی جامعه برداریم .

برای ارسال نظر باید عضو سایت باشید، اگر قبلا در سایت ثبت نام کرده اید اینجا را کلیک کنید.

captcha Refresh

همراه ما ، با جاذبه های گردشگری و معماری

گردشگران معمار

تیم گردشگری و معماری آرک توریسم شما را در حوزه های چهارگانه گردشگری، معماری، مرمت ابنیه و باستان شناسی یاری می رساند. هم اکنون ایمیل خود را وارد نمائید.

درباره آرک توریسم


آرک توریسم پیشگام در عرصۀ ارائه و آموزش محورهای چهارگانه

تیم گردشگری و معماری آرک توریسم درصدد است حوزه های گردشگری، معماری، مرمت ابنیه و باستان شناسی را در یک مجموعه کامل در اختیار علاقه مندان قرار دهد. هدف ما در وبسایت آرک توریسم بهبود دستیابی و بهره مندی تمامی فعالان حوزه های چهارگانه مذکور می باشد. در این مجموعه شما شاهد مقالات، فایل ها و پلن های بناهای تاریخی، ویدیوهای آموزشی و تورهای مجازی خواهید بود. مقالات موجود در آرک توریسم می تواند منبعی دقیق برای بهره گیری دانشجویان، دانش پژوهان و تمامی افراد علاقه مند باشد. زیرا در این بخش تلاش گردیده است مطالب برحسب سال ها مطالعۀ کارشناسان تیم آرک توریسم به همراه تجربیات و فعالیت های بیشمار آن ها در دسترس عموم قرار گیرد. همچنین با توجه به نیاز دوستاران، کارشناسان و دانشجویان این عرصه ها فایل هایی در اختیار دوستان قرار خواهد گرفت که زمینه آموزش دیداری را در هر کدام از عزیزان علاقه مند ایجاد خواهد کرد. علاوه بر این در بخش های ویدیوها و تورهای مجازی شما می توانید شاهد بناهای تاریخی و مکان های گردشگری همراه با توصیف باشید، این امر شما را در حیطه سفر به هر مکان یاری رسانده و با آگاهی از منابع گردشگری مقصد اقدام به سفر خواهید کرد. لازم به ذکر است که ویدیوها جنبه آموزشی نیز داشته است. در همین راستا شما آموزش های مرتبط با معماری و طراحی دست آزاد، مرتبط با باستان شناسی و طراحی سفال، همچنین موارد آموزشی مرتبط با مرمت ابنیه را در اختیار خواهید داشت. در ادامه می توانید با کارشناسان تیم گردشگری و معماری آرک توریسم؛ شبنم شیخی پور کارشناس ارشد گردشگری و باستان شناسی، مهتاب علی بیگی کارشناس ارشد معماری و مرمت ابنیه در زمینه های آموزشی مورد نظر خود مرتبط بوده تا پاسخگوی نیاز شما باشند. این عزیزان سعی دارند عظمت ایران عزیز را از گذشته تا کنون نمایان کرده و علاقه مندان را در سرتاسر کره خاکی با حوزه های چهارگانه مذکور در ایران آشنا نماید. 
گردشگری و معماری آرک توریسم، مکانی برای مباحث چهارگانه ( با آرک توریسم، مدرس و لیدر خود باشید)